Książki

wolny rynek, liberalizm, konserwatyzm

Dzieci Rifa'y. Muzułmanie i nowoczesność

Opis książki Dzieci Rifa'y. Muzułmanie i nowoczesność:

Czy istnieje nowoczesny, otwarty na kontakt z innymi kulturami islam? Guy Sorman idzie pod prąd utartych opinii, a odpowiedzi na swoje pytanie szuka u źródła - u samych muzułmanów.

Media najchętniej przekazują jedną wizję islamu, budzącą lęk i przez to działającą na wyobraźnię: islamizm, czyli islam zmanipulowany politycznie. Sorman pokazuje także drugie, mniej znane jego oblicze: islam liberalny, szukający pogodzenia z nowoczesnością. Inspiratorem poszukiwań Sormana jest twórca egipskiego modernizmu Rifa'a at-Tahtawi - teolog, uczony i polityk, który w połowie XIX wieku próbował wykorzystać w Egipcie europejskie doświadczenia techniczne i edukacyjne, z pełnym poszanowaniem tradycji muzułmańskiej.

Guy Sorman
Francuski pisarz, wydawca, publicysta, stały współpracownik „Le Figaro”, „The European Wall Street Journal” i „Europy” (dodatek do gazety „Dziennik. Polska. Europa. Świat”). Autor wielu książek, w tym znanych w Polsce: „Amerykańska rewolucja konserwatywna” (1984, 1986), „Rozwiązanie liberalne” (1985), „Państwo minimum” (1987), „Wyjść z socjalizmu” (1991), „Prawdziwi myśliciele naszych czasów” (1993), „W oczekiwaniu na barbarzyńców” (1997), Made in USA (2005), Rok koguta (2006).

Fragment książki: Rozwiń >>

Czy wybór celów nowojorskich zamachów z 11 września 2001 roku nie sięga korzeniami roku 1948? To właśnie wtedy niejaki Sajjid Kutb, nauczyciel pochodzący z Egiptu, udał się na studia do Nowego Jorku. Ten dwuletni pobyt całkowicie odmienił jego wizję świata. Najzupełniej banalny przypadek: Nowy Jork mąci w umysłach i je stymuluje, elektryzuje przedsiębiorców, pisarzy, artystów. Jednak nauki, jakie Kutb wyniósł ze swej nowojorskiej podróży, nie przypominały spostrzeżeń zwykłych podróżników. Jak stwierdza w napisanych w więzieniu pamiętnikach, odgadł, iż Nowy Jork stał się polityczną, gospodarczą i kulturalną stolicą cywilizacji zachodniej. Stąd powziął przekonanie, że miasto to jest kuźnią przyszłej tożsamości świata. Poczuł więc nienawiść do wszystkiego, co tam ujrzał i przeczuł. W Nowym Jorku zobaczył negację islamu: indywidualizm przeciw wspólnotowej solidarności, wyzwolenie kobiet przeciw aresztowi domowemu, materializm przeciw wierze w to, co nadnaturalne. Podczas swego pobytu w Stanach Zjednoczonych Kutb spotkał się również z rasistowskim traktowaniem, które przeciwstawiał uniwersalizmowi islamu.
Ponieważ według Kutba żadna religia nie może przewyższać jego własnej, Nowy Jork powinien zniknąć na skutek swego rodzaju apokalipsy, którą po powrocie do ojczyzny Egipcjanin opisał w swych dziełach. Tylko islam jest jeszcze w stanie uratować ludzkość, której zagraża moralna dekadencja. Jej wcieleniem jest Ameryka, a odkupienie będzie możliwe tylko wówczas, gdy nowe pokolenie muzułmanów zaangażuje się w nową świętą wojnę - nawet gdyby oznaczało to odwołanie się do przemocy.
Kutb, oskarżony o to, że zagraża bezpieczeństwu państwa, został stracony przez naserowski rząd w Kairze w 1966 roku. Nauczyciel ten jest twórcą współczesnego integryzmu muzułmańskiego, a jego pisma inspirują czyny, które nazywamy na Zachodzie „terrorystycznymi”. Jednak według uczniów Kutba (należy do nich Osama ben Laden), jego spuścizna jest ratunkiem dla ludzkości, która może odrodzić się poprzez islam, ukazany jako religia uniwersalna, a nie tylko religia muzułmanów.
Muzułmański integryzm jest więc ideologią nowoczesną - w tym sensie, że narodził się z konfliktu z zachodnią nowoczesnością. Jest nowoczesny również dlatego, że korzysta z osiągnięć zachodniej nauki - jej sposobów komunikowania się oraz broni - i że udaje, iż prowadzi do innej nowoczesności, która odrzuca moralność Zachodu, choć posługuje się innowacjami technicznymi jego autorstwa. Jest to paradoks połowicznej, pełnej sprzeczności nowoczesności, która zaszczepia cywilizację islamu na zachodniej nauce, odrzucając jednocześnie podejście krytyczne, będące jej fundamentem. Wreszcie pożywką dla muzułmańskiego integryzmu jest niepowodzenie podejmowanych w krajach muzułmańskich od początku XIX wieku prób doścignięcia Zachodu i pogodzenia - jeśli to możliwe - islamu z nowoczesnością.
Integryzm to nurt desperacki, bolesny dla Zachodu, ale i dla samych muzułmanów. Jego praktyczne zastosowanie w Iranie, Sudanie, Afganistanie nie doprowadziło jak dotąd do stworzenia żadnego modelu, który zapewniłby przyszłość jednocześnie nowoczesną i muzułmańską nie tylko ludności tych krajów, ale i reszcie świata. Czy nie jest zbyt wcześnie na taką ocenę? Tak brzmią argumenty integrystów, którzy twierdzą, że niepowodzenie ich doświadczeń, tak jak kiedyś niepowodzenie komunistów w ZSRR, nie jest wystarczającym powodem, by uważać ich obietnice za bezpodstawne. Islamizm nie przyniósł oczekiwanych rezultatów w Sudanie, bo kraj jest zbyt biedny i toczy się w nim wojna domowa. Islamizacja nie powiodła się w Iranie, bo Iran jest krajem szyickim, a powinien być sunnicki. Radykalny islamizm funkcjonuje na tej samej zasadzie, co wszystkie ideologie objawione: nie poddaje się racjonalnej krytyce. Tak jak w przypadku komunizmu, tu również tylko jednoznaczne i trwałe niepowodzenie dowodzi błędu. Cena doświadczeń na ludzkich królikach jest wysoka.
Na szczęście próby pogodzenia islamu z nowoczesnością prowadzą nie tylko do integryzmu i przemocy. Poszukiwania nowoczesnego islamu - według Kutba skazane na niepowodzenie - zainicjował dobre sto lat wcześniej inny egipski myśliciel, jednak nie w atmosferze destrukcji, tylko radośnie i pozytywnie. Prekursor ten nazywał się Rifa\'a at-Tahtawi.
Rifa\'a, młody kairski teolog, w wieku dwudziestu pięciu lat został wysłany przez paszę Egiptu w towarzystwie dwudziestu pięciu młodych książąt do Paryża. Celem ich misji było odkrycie tajemnic technicznej i naukowej wyższości Zachodu, o której Egipcjanie mogli się przekonać przy okazji wyprawy Napoleona kilka lat wcześniej. Pobyt muzułmanów w Paryżu trwał od 1826 do 1831 roku. Na zakończenie wyprawy Rifa\'a uznał, że synteza islamu i nowoczesności jest możliwa, a w Koranie nic - czy też niewiele - nie sprzeciwia się modernizacji świata muzułmańskiego. Później, już jako mąż stanu, Rifa\'a spróbuje dokonać tej syntezy w praktyce. Wprowadzi do świata arabsko-muzułmańskiego europejskie innowacje, nie odrzucając jednak ducha ani litery koranicznego objawienia.
Od tej pory Rifa\'a uważany jest w całym świecie muzułmańskim za prekursora tego, co nazwane zostanie „arabskim odrodzeniem” i wywrze wpływ na wszystkich muzułmanów, sięgając daleko poza granice świata arabskiego.
(Egipt długo uchodził w tym świecie za kraj przodujący, dzięki wyższości swych teologów, sztuki, kultury oraz technicznemu zaawansowaniu).

Wydawało się, że to odrodzenie się udało. W latach pięćdziesiątych XX wieku świat arabsko-muzułmański stał się niemal nowoczesny i demokratyczny. Jednak proces stopniowej liberalizacji i rozwoju gospodarczego światów muzułmańskich został wówczas gwałtownie przerwany. Prawie wszędzie do władzy doszli wojskowi, którzy przyjęli ideologię nacjonalistyczną lub socjalistyczną. Świat muzułmański nigdy nie podniósł się całkowicie z tej zapaści. Od czasu przewrotów panują tu blisko ze sobą powiązane despotyzm i bieda. Wydaje nam się, że ten zakręt współczesnej historii rzuca dalece silniejsze światło na sytuację światów muzułmańskich niż wszelkie rozważania na temat Koranu i jego komentarzy. Istnieją wprawdzie wyjątki od tego nieudanego przejścia do nowoczesności, są jednak bardzo rzadkie i sytuują się na obrzeżach światów muzułmańskich - specjalnie używam liczby mnogiej - jak na przykład w Kuwejcie albo dalej, w Malezji. Z tego niepowodzenia wyrosła popularność rewolucyjnej ideologii Kutba, który uważał, że nie warto podejmować prób zaszczepienia nowoczesności w stylu zachodnim, skoro prowadzą one do zatracenia duszy i nigdy nie pozwalają dogonić Zachodu.
Czy oznacza to, że reformatorski duch Rifa\'y umarł? W żadnym wypadku. We wszystkich światach muzułmańskich myśliciele nadal się na niego powołują i uporczywie poszukują syntezy islamu z postępem. Te „dzieci Rifa\'y” - nie ja stworzyłem to określenie, lecz oni sami - reprezentują bardzo różne nurty polityczne i religijne. Niektórzy z nich są bliscy marksizmowi, inni są liberałami, jeszcze inni - konserwatystami. Wśród islamistów nieuznających przemocy zdarzają się również tacy, którzy żywią podziw dla Rifa\'y, ponieważ nigdy nie zdradził swej wiary: „Pogardy godna religia paryżan - pisał Rifa\'a (dla którego Paryż i Zachód były synonimami) - polega na tym, że swych mędrców i fizyków umieszczają ponad prorokami, przeczą istnieniu Opatrzności i rzeczy nadnaturalnych”.

Nasza podróż do świata muzułmańskiego przebiegać zatem będzie pod znakiem Rifa\'y, a jego intelektualna uczciwość będzie naszym przewodnikiem. Będzie to podróż do muzułmanów, a nie do ziem islamu, ponieważ za algierskim filozofem Muhammadem Arkounem przyjmujemy, że islam jest „zbiorem doświadczeń wszystkich muzułmanów od początku ich historii, wliczając w to ich stosunki z niemuzułmanami”. Za innym wielkim znawcą islamu (tym razem francuskim), Maxime\'em Rodinsonem, podkreślamy natomiast, że muzułmanie mają własną historię i geografię, a do ich zrozumienia nie wystarczy lektura Koranu (nawet w tłumaczeniu mego nieodżałowanego mistrza Jacques\'a Berque\'a).
Podczas tej podróży będziemy czynić rozróżnienie pomiędzy muzułmanami i islamistami, to znaczy pomiędzy religijnością z jednej strony, a politycznym bojówkarstwem z drugiej. Nie będziemy jednak demonizowali ani jednych, ani drugich, wiemy bowiem, że fanatyzm jest obecny wszędzie, a europejskie ideologie XX wieku przyniosły ludzkości prawdopodobnie więcej szkód, niż spowodują przyszłe terroryzmy. Dodam ponadto, że terroryzm może być, choć niekoniecznie jest, islamistyczny. Niektórzy islamiści nie stosują przemocy, a wielu terrorystów nie jest wcale islamistami! Tak dzieje się w przypadku palestyńskich „męczenników”. Przypomnijmy, że ich metody były pierwotnie stosowane przez rosyjskich anarchistów, japońskich kamikaze i Tamilów ze Sri Lanki, którzy nie byli ani islamistami, ani nawet muzułmanami. Zaś jeśli chodzi o miliard (a nawet więcej) muzułmanów, z którymi żyjemy w tym samym czasie na jednej kuli ziemskiej, to większość z nich, podobnie jak my sami, poszukuje pokoju między sobą, a ich dzieci dążą do lepszego, bardziej wolnego życia.
Jednak przeważająca część muzułmanów żyje w ucisku i biedzie, czując, że są pionkami w świecie, w którym zasady ustala ktoś inny: jak mieliby więc nie cierpieć? W Europie żyje wielu przeciwników globalizacji, którzy nie mogą pogodzić się z utratą odrobiny swojej tożsamości. Co by powiedzieli, gdyby byli pozbawieni wszystkiego, jak w Kairze czy Karaczi? Niewątpliwie - podobnie jak wielu muzułmanów i wszyscy islamiści - mieliby ochotę na jakiś rodzaj powstania.
Łatwo więc zrozumieć, że światy muzułmańskie wahają się pomiędzy Kutbem i Rifa\'ą: odrzucić nowoczesność dla ratowania tożsamości czy wytyczyć jakąś pośrednią drogę - jeśli taka istnieje - pomiędzy religijnym objawieniem i naukową, demokratyczną przygodą?
Światy muzułmańskie znamy słabo, nawet, jeśli z nimi sąsiadujemy. Będziemy się zatem starali poruszać ostrożnie, próbując się czegoś nauczyć i nie pouczając przy tym nadmiernie. Podejmiemy podróż Rifa\'y, lecz w przeciwnym kierunku: on popłynął z Kairu do Paryża, my polecimy z Paryża do Kairu, a potem dalej, aż na sam koniec muzułmańskich światów. Rifa\'a przywiózł do Egiptu coś, co nazwał „złotem Paryża” - zachodnią naukę, pozbawioną tego, co uważał za materialistyczny „balast”. Tak jak kiedyś on, teraz my staniemy się poszukiwaczami złota. W przeciwieństwie do większości dzieł naukowych poświęconych cywilizacji islamu, przedmiotem naszego zainteresowania nie będą teologia, Koran czy islam jako taki, lecz muzułmanie, pojedyncze osoby w miejscu, które zamieszkują - u siebie czy u nas. Prędkość, z jaką podróżujemy, nie ułatwia sprawy. W swoich czasach Rifa\'a mógł uznać, że Paryż to Zachód. Dzisiaj muzułmanie żyją w pięćdziesięciu czterech krajach, w których islam jest religią większości, a do tego dodać należy wszystkie kraje, takie jak Francja, gdzie stanowią liczne mniejszości. Zaznaczają się u nich rozmaite podziały, przy czym podział na szyitów i sunnitów jest tylko najbardziej znany. Istnieją również inne, według szkół, tradycji, obrządków, a przede wszystkim dotyczące samego islamu. „Islam - powiada Muhammad Arkoun - jest w sposób fundamentalny protestancki”. Różnorodność muzułmanów jest nieskończona, bo każdy z nich może wybrać własną drogę, stworzyć własny ruch intelektualny. Ponieważ jednak naszym celem nie jest uzyskanie wyczerpujących odpowiedzi, będziemy się starali przede wszystkim wydobyć cechy charakterystyczne wielkich zbiorowości: islamu arabskiego, tureckiego, irańskiego, indyjskiego, jawajskiego.
Między muzułmanami i zachodnimi obserwatorami wznosi się w końcu bariera potężniejsza niż geografia. Jest nią wyjątkowy charakter islamu, będącego jednocześnie religią, ideologią, cywilizacją i wiarą. Tymczasem większość zachodnich analityków, w szczególności socjologów i politologów, sprowadza islam do religii albo polityki. Podążając za ich rozumowaniem, ryzykujemy, że bezustannie redukować będziemy wiarę muzułmanów albo do postawy politycznej, albo do jakiejś fantasmagorii. Ponieważ sami przestaliśmy wierzyć w transcendencję, mając do czynienia ze światami muzułmańskimi, zachowujemy się tak, jakbyśmy nie byli w stanie zrozumieć, że ktoś inny „wierzy” oraz że to, co sami nazywamy „mitem”, mogłoby być „prawdą”. Pozostając we władzy rozumu, nie potrafimy dostrzec stałości objawienia u innych. Tego muru bez wątpienia nie da się zburzyć, bądźmy więc przynajmniej świadomi jego istnienia.