Książki

historia

Archeologia na wyrywki

Opis książki Archeologia na wyrywki:

Pisana w latach 1953?1956 ?Archeologia na wyrywki?, należąca do cykle reportaży archeologicznych Jasienicy, stanowi w pewnym sensie kontynuację ?Świtu słowiańskiego jutra? (1952, 1954), wydanego w latach późniejszych jako ?Słowiański rodowód?. Autor wraca w znane już sobie miejsca, gdzie wciąż trwają prace wykopaliskowe. Ponownie zjawia się więc w Biskupinie, a także w Gdańsku i Opolu. Ogląda też pozostałości pogańskiego kręgu kultowego na Górze Sępiej (dawnej Raduni), opisuje magiczne zwyczaje Ślązaków przedstawione w XIII-wiecznym dziele brata Rudolfa, cystersa z klasztoru w Rudach. Wraz z uczestnikami ekspedycji poszukuje śladów historycznych Grodów Czerwieńskich ? w Gródku Nadbużnym (dawny gród Wołyń), Czermnie (Czerwień) i Sąsiadce (Sutiejsk); przypomina pionierskie prace Zoriana Dołęgi Chodakowskiego, który przed ponad stuleciem badał grodziska w widłach Huczwy i Bugu. Relacjonuje dzieje Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, najstarszego i największego ongiś regionu górniczo-hutniczego na ziemiach polskich. Odwiedza także wsie kurpiowskie, kreśląc zarazem obraz prowincjonalnej Polski z wczesnych lat pięćdziesiątych. Wykopaliska archeologiczne, pisze Jasienica, ?odsłaniają dowody, że dzieje Polski są dłuższe i bogatsze, że sama Polska bardziej dostojna i wspaniała, niż się to komukolwiek dawniej wydawało?. Paweł Jasienica, właśc. Leon Lech Beynar (1909?1970). Odznaczony pośmiertnie w 2007 roku Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski ? historyk, eseista, publicysta; autor słynnej syntezy dziejów Polski przedrozbiorowej (?Polska Piastów?, ?Polska Jagiellonów?, ?Rzeczpospolita Obojga Narodów?). Uczestnik kampanii wrześniowej, oficer Armii Krajowej; po wojnie represjonowany. Od 1959 roku wiceprezes ZLP; ostatni prezes Klubu Krzywego Koła (1962). W 1964 jako jeden z 34 intelektualistów podpisał protest przeciwko polityce kulturalnej władz PRL. Od 1966 wiceprezes polskiego PEN Clubu. W 1968 wystąpił w obronie represjonowanych studentów, co spowodowało zakaz publikacji jego prac.

Fragment książki: Rozwiń >>

Część III

I oto już trzeci dzień peregrynacji.
Nareszcie! Nareszcie widać wieś i sterczący nad nią wysoki pagór. Jeszcze z kilometr i staniemy na miejscu. Czas najwyższy.
Znakomita gleba w tym zamojskim powiecie – ale za to drogi... Zwłaszcza jeśli od dłuższego czasu padały deszcze, jak na przykład właśnie we wrześniu 1952 roku.
Samochód, śmigła półciężarówka, został daleko. Dowiózł nas z Hrubieszowa przez Zamość i Szczebrzeszyn. Na ostatnich kilometrach kierowca dokazywał istnych cudów. Zaczęła się bowiem droga polna, teraz dopiero przerabiana na szosę. Wyboje, kałuże, sterty kamieni. Kiedy już myśleliśmy, że w żaden sposób nie można będzie ruszyć dalej – szofer raptownie skręcił w lewo, dodał gazu i wjechał na nasyp wąskotorowej kolejki, wiodącej do cukrowni. Zyskaliśmy jeszcze z pół mili. Przyznać jednak muszę, że chwilami – zwłaszcza na zakrętach toru – skóra cierpła. Jedno koło wozu toczyło się po podkładach, między szynami, drugie po wąziutkiej ścieżce, wydeptanej przez pieszych. Po obu stronach stoki nasypu i rowy, które owej chwili wydawały mi się przesadnie głębokie.
Ale teraz maszerujemy już piechotą i nic nie zagraża naszym kościom. Gdybyż tylko nie to błoto!
Tuż przed sobą mam zażywną postać profesora Uniwersytetu Łódzkiego. Uczony mąż zawinął spodnie do połowy łydek, kapelusz zawadiacko zsunął na tył głowy i głośno opowiada, jak to kiedyś, przed wielu laty, badał z towarzyszami pewien obiekt w Wielkopolsce. Panował wielki upał, więc wszyscy przywdziali stroje kąpielowe i w nich chodzili po wydmach. Wieczorem poszli do sołtysa pobliskiej wioski poprosić o nocleg. Chcieli mu przystępnie wyjaśnić cel swej podróży.
– My pamiątek po przodkach szukamy, z pogańskich czasów...
– Aha, wiem – wyrozumiale przerwał sołtys. – Mówiła córka, że tam jakieś głupie goło chodzą po piasku.
Jakie to szczęście, że skaczący przez kałuże profesorowie wiodą rozhowor niefrasobliwy i pozostający w dość luźnym związku z wiedzą o przeszłości ojczyzny. Inaczej miałaby się z pyszna magister Maria Anna Dembińska, która maszeruje razem z nami, a podczas każdej takiej wyprawy skrzętnie prowadzi jej naukową kronikę. Ciekaw jestem, co by poczęła, gdyby który z uczonych w tej chwili właśnie zaczął rozsnuwać nową teorię o najwłaściwszych sposobach dzielenia wczesnego średniowiecza na krótsze okresy? W wycieczce uczestniczy około dziesięciu osób, byłoby komu zgłaszać rozmaite pro i contra.
Chwila odpoczynku – już na szczycie owej wyniosłości, która sterczy nad sporą wioską, a z daleka przypomina obły, wcale wysoki pagórek.
Za sobą mamy zbocza pasma, zwanego Roztoczem. Przed nami, ku północy, równolegle do widnokręgu rozciąga się szeroka na trzy kilometry dolina rzeczki Por, lewostronnego dopływu Wieprza. Sam Por płynie tam daleko, pod przeciwległym brzegiem doliny.
Zmeliorowano ją dopiero pięć lat temu. Dawniej stanowiła trudny do przebycia moczar, który przecinała jeszcze jedna rzeczka, Siniucha, teraz już nieistniejąca, złączona z Porem.
Na wioskę, która nosi nazwę Sąsiadki, patrzymy w tej chwili niczym z lotu ptaka. Szare strzechy długim, lecz wąskim językiem wcinają się w dolinę, dochodzą niemal aż do jej przeciwległej krawędzi. Zabudowa osiedla zwarta. Nie jest tu tak, jak często bywa gdzie indziej – budowle nie wysuwają się na boki. Pasmo dachów i sadów, po obu stronach płaska, przyżółkła już zieleń łąk. Tylko tu bliżej nas, już na brzegu doliny wioska rozsiadła się szerzej.
Wieś, jak się już rzekło, nazywa się Sąsiadka. W ludowym brzmieniu do dziś dnia zwie się ją czasem Sąciaską. Słowo to stanowiło jej urzędowe miano – czterysta lat temu, w wieku XVI. W tych odległych czasach mówiono także niekiedy i pisano: Sączieska.
Wiadomo, że w języku starosłowiańskim słowo „sąciask” oznaczało cieśninę lub przesmyk. Ot, taki właśnie język suchego lądu pomiędzy bagniskami, jak ten, który w tej chwili oglądamy.
Uczeni wyjaśnili mi, w jaki sposób ukształtował się ów przesmyk. Z głębszego podłoża wystaje tu rząd skałek, na których osiadał namuł. Działo się to tak długo, aż przez bagna utworzyło się naturalne suche przejście, szerokie od dwudziestu do trzydziestu ośmiu metrów.
Zaprawdę, niewielu ludzi w Polsce i w Europie wie dzisiaj o tej miejscowości. Całkiem inaczej było dawniej, na przykład w wieku XII. Wtedy słyszał o niej geograf arabski, Idrisi, który w tak zwanej Księdze Rogera nazwał ją nawet miastem.